“Сенки над Балканот” | Кој е Арчибалд Рајс во улога на Никола Ристановски?

1154
Booking.com INT

Во епизодите од серијата “Сенки над Балканот”, се појавува ликот на познатиот Арчибалд Рајс, кој го толкува нашиот актер Никола Ристановски. Прочитајте ја приказната за една од најинтригантните личности и голем пријател на Србите.

Bitcoin Exchange CEX.IO

Името Арчибалд Рајс се изговара свечено, секогаш придружено со фрази како пријател на српскиот народ, Европјанин кој ги засакал Србите, херој на вистината и перото … Сепак, се чини дека постојат податоци за Рајсовата улога во Првата светска војна, додека за неговиот приватен (поранешен и подоцнежен) живот малку се знае.

Рајс имал завидна научна кариера. Откако докторирал хемија на Универзитетот во Лозана, веднаш почнал да работи како асистент, по две години станал доцент и на крај како вонреден професор по криминалистика. Основач е на Институтот за техничка полиција на Универзитетот во Лозана; тој ја проучувал судската медицина, што го квалификувало да се појавува на суд како експерт. Неговите научни трудови се објавени неколку стотици пати.

Со намера да напише четиритомен прирачник по криминологија, стасал да го подготви и објави само првиот планиран дел од “Кражби и убиства”, исклучително забележан и во стручната јавност.

Во професорската работа, тој ги обучувал идните полицајци од повеќето европски држави.

Кариерата во Швајцарија ја прекинал по добивањето покана од Министерскиот совет на Кралството Србија, на самиот почеток на Првата светска војна. Арчибалд доаѓа во Србија, со задача да ги испита австро-унгарските злосторства извршени врз српското цивилно население.

Ангажирање на фронтот и прилозите кои ги испраќал на француските, швајцарските и холандските списанија, го ставиле Рајс во незавидна и непријатна ситуација во Германија, Австро-Унгарија и неговата родна Швајцарија, до степен до кој го сметале за “осуден на смрт”.

Сфаќајќи ги ужасите на кои е изложено српското население, тој станал доброволец на Српската армија и со неа поминал поголемиот дел од војната. Тој соработувал со академикот проф. Д-р Слободан Јовановиќ, кој тогаш бил шеф на претседателството на Врховната команда на Српската армија. Началникот на Разузнавачкиот оддел на српската Врховна команда на полковник Данило Калафатовиќ кажал за Рајс: “За нас значи повеќе од цели полкови на неиспратената сојузничка помош”.

Воените спомени Рајс ги забележал во книгата “Она што сум видел и проживеал во големите денови”.

По војната, тој продолжил да живее во Србија. Покрај тоа што го продал својот имот, со цел да им помогне на воените ветерани, на децата без родители и други кои војната им направи загуби, тој работел неуморно на зачувувањето на споменот на сите српски жртви во Големата војна.

Скромниот имот во Топчидер го добил од државата во 1921 година. На него подигнал трошна куќа во моравски стил, по прокетот на Лазар Лацковиќ, давајќи ѝ го името “Вила Добро поле” во знак на сеќавање на местото каде Српската војска освои важна победа на Солунскиот фронт. Истата година, тој стана почесен претседател на Српскиот Аеро клуб.

Ретко почитуван од српските војници, неговите соборци, Рајс е избран за претседател на многу ветерански, волонтерски и четнички здруженија. Исто така, бил на места на член на одборот за изградба на Воен дом во Белград (денес: Дом на армија) и подигање на спомен костурницата во Мачвански Прњавор.

Почитуван од четничките војводи Илија Трифуновиќ Бирчанин и Коста Пеќанац (еден од лидерите на Топличкото востание), уживаше почитување и од самиот крал Александар I Караѓорѓевиќ, кој често го канел на ручек во палатата.

Министерството за внатрешни работи на Кралството С.Х.С. основа Полициско училиште на 8 февруари 1921 година. Арчибалд Рајс беше именуван за директор. Во исто време, таа беше првата институција која се занимавала со едукација на полицискиот персонал на почвата на Србија, пионир на актуелната Криминалистичко полициска академија во Земун.

Со одлука на Душан Трифуновиќ, Рајс е прогласен за почесен капетан I класа на Армијата на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците во 1926 година.

Тој ја предал личната природна колекција на Музејот на српската земја (денешен Природонаучен музеј во Белград).

Еден вид на национален тестамент на Арчибалд Рајс наречен “Чујте Срби – грижете се за себе”, беше напишан на 1 јуни, 1928 година, изворно на француски јазик. Ракописот го пронашол историчарот академик Владимир Стојанчевиќ, кој препорачал да се печати во 1997. година. Во издание на Шабачко-Ваљевската епархија, ова дело е објавено дури во 2004 година, а во текот на следната деценија има 45 изданија.

Длабоко несреќен со ситуацијата во новата држава, пред крајот на неговиот живот, одлучил да ја напушти Србија и да замине во Швајцарија, за што известува тогашната Политика: “Но, секое трпение има граници. И моето трпение е исцрпено до најоддалечените граници. Мојата работа толку се попречува и багателизира, што доволно ми се дава до знаење дека повеќе не сум ви потребен”.

Арчибалд Рајс почина на 8 август 1929. година, од срцев удар, по жестока дебата со Милан Капетановиќ, министерот за национална економија на Кралството Србија во првата влада на Милован Миловановиќ (1911-1912).

Телото на Рајс беше изложено следниот ден во Офицерски дом (зграда во која сега се наоѓа Студентскиот културен центар-СКЦ) и погребан на гробиштата Топчидер. Кралот Александар ги презеде трошоците за погребот, подмирувајќи ги со лични средства. За време на погребот, поетот Воислав Илиќ Помладиот ја рецитираше својата песна “Заветна желба на д-р Рајс”.

Непосредно пред погребот, а според желбата на Рајс, неговото срце беше извадено и положено во урна, подоцна префрлено на Кајмакчалан, во меморијалната капела-костурница на паднатите борци од Солунскиот фронт. Тоа исчезнало за време на дивеењето на бугарските окупатори во Втората светска војна, кои урната ја оштетиле.

Добитник е на повеќе меѓународни награди и одликувања, меѓу кои и француската Легија на честа. Од српските одликувања, носител е на златниот Медал за храброст (медал Милош Обилиќ), Орден на Белиот орел IV степен со мечеви, Албанска споменица, армијска пофалница на Врховна команда на Српската армија

nedeljnik.co.rs

Booking.com INT Bitcoin Exchange CEX.IO
loading...